Special: Publieke ruimte

Goedemorgen! Vandaag een mini-special, misschien wel de allerkortse nieuwsbrief van dit jaar, maar ik ben zelfs te lui om dat uit te zoeken want het is vakantie, en ik zit op Ameland.

Forgot this in the email, but adding this here regardless: There is, of course, a new episode of Off Course, on the Turing Test paper.

In deze nieuwsbrief drie leestips over de publieke ruimte, allemaal heel anders van aard maar allemaal de moeite waard. Ik begin met eentje over Ameland!

Waddenwolf - Corine Nijenhuis

We reden over de Afsluitdijk naar Ameland, en omdat ik deze special al deels geschreven had voor ik op vakantie ging, dacht ik: ik zou ook wel meer willen weten over dat project, dus ik zocht er een boek over. Ik kwam op Polderkoorts, en daarin stond even terloops dat Lely een keer als argument voor zijn plannen opmerkte dat er al een dam lag van Friesland naar Ameland. Huh? Lag daar een dam? En heel toevallig stond hier in het vakantiehuisje het boek Waddenwolf van Corine Nijenhuis dat over die dam gaat! Nooit geweten, en een vreselijk spannend en bij vlagen ook grappig boek over dus jammerlijk mislukt project, niet omdat het technisch onmogelijk was, maar vooral door een zuinige overheid die niet echt voor het project wilde gaan.

Het is vooral grappig omdat de aanjager van het dam-project een jonkheer is die liever ingenieur was geweest (maar als oudste zoon per se rechten moest studeren volgens de gebruiken van zijn familie), en hij zich gedurende het project steeds meer als eilandbewoner gaat kleden en gedragen (en natuurlijk zijn hart verliest aan een eilandse).

Het gaat dus eigenlijk ook over macht, beroepsidentiteit en cultuur. Soms is het was meer roman dan historie, Nijenhuis geeft eerlijk in het nawoord toe dat sommige stukken fictie zijn, maar toch een heel fijn boek over een onbekend stuk geschiedenis.

Rat City - Jon Adams, Edmund Ramsden

In het voorjaar was ik op een avond voor politicologen, en eerlijk gezegd wist ik niet echt wat die precies deden, maar het maffe was dat steeds als ik vertelde wat ik ongeveer aan het doen ben, mensen niet alleen met enthousiasme reageerde (wat in mijn eigen vakgebied vaak helaas niet zo is) maar ook met allerhande toffe leestips, waarvan deze de allergekste maar ook allerleukste was. Ook dit is een boek over een verhaal dat ik helemaal niet kende, ook een soort mislukking maar dan van een hele andere orde, over bioloog John Calhoun en zijn onderzoek naar ratten. Hij bouwde gigantische testopstellingen die hij jarenlang onderzocht.

Ook dit boek zit vol met interessante overpeinzingen over hoe je wetenschap doet, zo beschrijft het hoe wetenschappers, door in een bepaalde context te werken, ook echt andere vragen stellen en andere data verzamelen.

That physical immersion among the urban poor would come to shape both the questions its researchers asked and the evidential materials available, while the twinned functions of clinical hospital and academic university made fluid the transfer of information between public health policy and theoretical research: informing the former, grounding the latter.

En ik leerde uit dit boek dat niet alleen informatica zich richting de natuurwetenschappen bewoog om serieuzer te lijken, dat gebeurde bij psychologie ook:

[John B.] Watson sought to set the field firmly among the sciences, to remove all that subjective talk of feelings and thoughts and memories, and create in its place an empirical, objective methodology for doing psychology.

Het is een fascinerend boek; Calhoun begint denk ik echt uit interesse om te begrijpen hoe rattenpopulaties zich ontwikkelen, maar ergens onderweg gaat hij geloven dat wat ratten doen wel heel erg informatief zou kunnen zijn voor hoe mensen zich zouden gaan gedragen (een idee dat door bovenstaande Watson, niet te verwarren met Thomas J. Watson de baas van IBM, al enthousiast gepropageerd werd).

Zo noemde bij ratten die in een situatie van overpopulatie steeds bij de waterbakken bij elkaar kropen "sociale drinkers" en schreef hij populair-wetenschappelijke stukken die wel ver afdreven van wat hij precies onderzocht had. Uiteindelijk vormde zijn werk de inspiratie voor het boek The Population Bomb, een boek dat angst over overpopulatie enorm aanwakkerde en grote campagnes voor birth control tot gevolg had vooral in the global south—goed uitgelegd in If Books Could Kill—en dus een tamelijk racistische inslag had.

De vraag of Calhoun dit nu actief zo gewild heeft of gewon meegesleept werd, beantwoordt het boek niet helemaal, en het enige jammere van het boek is dat de schrijvers helemaal onzichtbaar zijn, en je niks leert over hoe zijn reflecteren op het verhaal, of over hoe ze al die informatie hebben gevonden. Sinds ik het boek van Pepper Stetler heb gelezen over de geschiedenis van IQ, vind ik het jammer om non-fictie te lezen waarin het verhaal van het boek zelf en de opvattingen van de schrijvers niet duidelijker naar over komen. Maar verder, echte aanrader voor als je meer wilt weten over wetenschapspraktijk en -communicatie!

Betonnen Droom - Daan Dekker

En dan de laatste tip, of ja, niet echt een tip, maar toch iets dat ik gelezen heb over publieke ruimte. Het is een boek dat over de Bijlmer gaat, over hoe die wijk ontstaan is en van buitenwijk van de toekomst veranderde in een plek waar mensen niet meer graag wilden wonen. Sinds ik in de Bijlmer werk, dacht ik iedere week als ik er heen fiets: ik wil meer weten over deze wijk en een collega tipte dit boek (dank Edwin!).

Ik zou het boek niet per se aanraden, maar ik heb er wel wat interessante dingen uit opgestoken dus die neem ik nog even mee in de special voor ik weer verder vakantie ga vieren! Het is jammer dat die boek ook erg veel gaat over de eigenzinnige bedenker van de Bijlmer: Siegfried Nassuth. Over zijn jeugd in Nederlands Indië bijvoorbeeld of zijn tijd in een werkkamp in de oorlog. De relevantie daarvan voor de Bijlmer wordt niet zo duidelijk gemaakt maar het beslaat wel het halve boek. De andere helft daarentegen is wel echt de moeite waard, want het verhaalt over de mislukking van een geweldig plan. Een plan dat in de basis echt over gemeenschap ging, over een wijk creëren waarin kinderen veilig konden spelen omdat er geen auto's reden, waarin iedere flat talloze ruimtes had om elkaar te ontmoeten—om te kaarten, kinderopvang te organiseren, of gewoon te hangen– De derde plek, in de praktijk. Sowieso was het hele plan een heel socialistisch of misschien zelf wel een tike communistisch.

Maar helaas. Nassuth had grootste plannen, niet alleen over de flats, maar ook over de groenruimte, parkeerplaatsen en openbaar vervoer. En de macht daarover lag bij andere afdelingen, bij Groenvoorziening, bij het GVB. Dus uiteindelijk werd een uitgekleed plan opgeleverd, was er geen weelderig groen, werd de metro pas maanden later aangesloten.

Het deed me weer denken uit een passage uit Rat City, over hoe kleine, precieze ingrepen in probleemwijken nooit goed werken, maar een holitische aanpak wel:

It seemed that poverty was creating social disorganization and community disengagement, and that disengagement was worsening the health of the poor. Assisted by the local Quakers, he began to run community outfits—well-baby clinics, free legal advice, day-care programs, chicken dinner cookouts. As Duhl later remembered: “I found that if we just did a public health program by itself, we’d get little response from this population. But if we did community organization and got everybody involved, we got a lot more response.”

Dus "de Bijlmer" mislukte. Niet omdat het technisch onmogelijk was, maar vooral door een zuinige overheid die niet echt voor het project wilde gaan. Het verval zette in, en de Bijlmerramp betekende echt het einde, althans voor de honingraatflats van Nassuth waarvan een groot gedeelte weer afgebroken werd.

Les uit alle boeken is dat je voor een groot project een aanvoerder nodig hebt, die vrij spel heeft. Ten halve gekeerd blijkt soms erger dan doorzetten.

Geniet van je boterham!