Special Schrijven | Writing

Gelukkig Nieuwjaar! (As always, see below or online for English)

Ook deze week geen gewone nieuwsbrief, maar een special over schrijven. Schrijven, dat mag duidelijk zijn, dat doe ik graag! Schrijven is een manier, misschien wel de beste, om de wereld te veranderen. Wie schrijft die blijft, maar ook: wat je schrijft, dat beklijft. Je kunt het zelf terug lezen, ernaar verwijzen, het citeren, herbruiken en remixen.

Ik hou van podcasts, maar het is toch echt een heel stuk moeilijker om goed te citeren en te verwijzen naar gesproken tekst op gesloten platforms.

Het is dus jammer dat mensen minder gaan schrijven want dan gaan ze minder zelf denken. Ik zei het over muziek (mooi opgetekend door Robert van Gijssel in de Volkskrant) maar het geldt ook schrijven, door AI worden mensen van creator tot consument gemaakt [[1]] :

[D]at nieuwe technologieën als AI er voor zorgen dat creatieve geesten, de briljante musici van weleer, in een nieuw tijdperk eigenlijk consumenten worden. Ze worden verleid door de machine: doe mij even drie ideetjes, dan kies ik er het leukste uit. De menselijke creativiteit, en dus de motivatie om iets te bedenken dat nieuw, verrassend en waardevol is, zal langzaamaan verdwijnen.

Geef ChatGPT een prompt en je krijgt een selectie van steeds ongeveer dezelfde dingen, zoals Rachele Dini zo mooi beschreef in the LA Review of Books over het schrijven van meta-fictie met ChatGPT:

[T]he pieces also enlist a remarkably narrow range of vocabulary, reuse entire phrases and expressions clumsily and in ways that defy logic

Je kan er 10 opvragen, of 100 of duizend, maar je wordt er nooit zelf de schrijver van. Droevig dus dat er zoveel schrijvers, kunstenaars, wetenschappers—mensen van wie we mogen verwachten dat ze een kritische blik hebben en ieder woordje wegen—last hebben van het ongevirus, mijn neologisme dat zelfs onder de loep genomen werd door het Instituut voor de Nederlandse Taal.

[[1]]: En dan heb ik het dus over consument van de output, niet eens over echte reclames.

Lezersvraag: Hoe schrijf je zoveel?

Schrijven blijft dus nog hard nodig, niet als een manier om meer content te produceren maar omdat schrijven denken is.

Een van de lezersvragen die ik dit jaar vaak heb gekregen is: hoe doe je dat, zoveel schrijven, naast andere dingen die je doet, zoals lesgeven en onderzoek. Nu is een gedeelte van het antwoord op die vraag hetzelfde als op de vraag waarom heb jij blauwe ogen? Zo ben ik nu eenmaal uit het ei gekomen. Als ik iets lees, borrelen en gedachten in mij op, altijd zo geweest; ik heb nu met de nieuwsbrief eindelijk een plek en vorm gevonden om het te delen.

Zoals ik schreef in week 21 bij een mooi interview van psychiater Forugh Karimi:

Ik lees iets, iets moois, iets irritants, iets liefdevols of juist hatelijks, en gedachten borrelen in me op en die moeten eruit. Door mijn mond of door mijn vingers, anders blijven ze ronddwalen in mijn hoofd.

Maar goed, ik neem aan dat onder deze vraag ook de wens ligt om wat concrete tips te krijgen, dus die heb ik ook een paar in de aanbieding.

Tip 1: Bewegen

Ik ga bijna iedere ochtend hardlopen en als ik niet hardloop, dan zit ik lang op de fiets naar school. En dan ben ik meestal de straat nog niet uit of ik heb al iets gevonden om over na te denken; niet zelden kom ik thuis en ga ik zodra ik gedoucht en ontbeten heb de eerste lijnen opschrijven wat ik heb gedacht. Tijdens het schrijven zelf schaaf ik dan altijd nog superveel, maar er is geen stuk dat ik achter de computer bedenk, het idee komt altijd als ik buiten ben. Voordeel van deze tip is dat als je geen geniale invallen krijgen, dat heb ik ook regelmatig, dat ik wel iets denk en het blijkt slecht, of ik denk gewoon niks, dat je dan podcasts of boeken kan gaan luisteren, en dat buiten zijn gezond is! (zelfs als dat 'urban nature' is zoals een park, zo onderzochten ze in Leiden) Dus dat is een win-win-win.

Nadeel is dat je verslaafd kan raken aan rennen en dat je dan marathons wil gaan lopen, wat dan weer aantoonbaar slecht voor je is, zo gaat je lichaam na verloop van tijd ook de vetlaag van je hersenen aanspreken voor energie. Dus hou het maar bij 10k!

Tip 2: Langzame aantekeningen

Eén van de onverwacht leuke boeken die ik dit jaar heb gelezen is The Notebook van Roland Allen. Het is een boek, zoals de ondertitel al zegt over de geschiedenis van denken op papier, en die is onmetelijk veel rijker dan je zou denken. Het boek zit vol geweldige verhalen over hoe mensen vroeger kennis verzamelden in een zogeheten zibaldone, een schrijfboekje waarin ze teksten overnamen uit andere boeken en die van commentaar voorzagen.

Het is een manier van een tekst echt waarderen, als je de moeite neemt om er zinnen uit over te schrijven, en dit gebruik heeft me echt aan het denken gezet.

Ik lees namelijk veruit de meeste boeken op mijn ebook reader, en vroeger, toen ik nog een Kindle had, markeerde ik vaak passages die ik mooi vond. Die ging dan hop de cloud in en dan naar mijn ReadWise-app en ook naar Goodreads en daar stonden ze dan, te niksen. Zoals JA Westenberg (ook al zo'n ontdekking van 2025) schreef bij het weggooien van zeven jaar aan aantekeningen:

But over time, my second brain became a mausoleum. A dusty collection of old selves, old interests, old compulsions, piled on top of each other like geological strata.

Wat heb je aan zoveel aantekeningen als je er nooit meer naar kijkt? Heel, heel soms zoek ik een quote op in die aantekeningen, maar in die gevallen had ik met Google ook de precieze formulering wel kunnen vinden omdat ik de essentie van de quote onthouden had.

Het gemak waarmee is iets markeert lijkt een voordeel, maar is een nadeel, want je laat de quote niet echt op je inwerken.

Nu ik een Kobo Clara heb met een klein pennetje, maak ik aantekeningen 'the zibaldone way'. Dat vergt schakelen van het leesboek naar het digitale aantekenblok, soms twee of drie keer omdat ik de quote nog niet precies heb gelezen. Langzaam, maar wel met volledige aandacht voor de tekst. En door de lange geschiedenis van zibaldoni voelt het alsof ik in een eeuwenlange traditie sta. Zo wordt lezen een echte pelgrimstocht, om met de woorden van Cat Hicks te spreken waarover ik in week 12 schreef en in week 22 weer in het kader van samenvatten.

Details doen ertoe, ze zorger ervoor dat je anders naar een tekst gaat kijken. Ik werd bijna jaloers van dit stuk over de practice of close reading in Boston Review iets dat ik als informaticus helaas nooit zo geleerd heb [[1]] :

Okay, I would respond, but now point to a detail, one that’s really on the page and small enough to fit under your finger. I sat, and smiled a little, and waited with the conviction that I wouldn’t be disappointed. And then, reliably, every time, a transformation that seemed like magic. It took a few weeks, sometimes, and it always took courage—from them more than me, but from me too—and then, one student and then another and then everyone, would point to the page in front of them.

"We become readers through the interpretative frameworks we encounter.", schreef ook Rachele Dini in bovengenoemd stuk uit LA Review of Books. Als je precies leest, ga je anders over lezen denken [[2]] .

Op die manier lezen is het tegenovergestelde van een tekst met AI lezen, sneller, maar met minder aandacht voor details. Zoals Gerben Wierda schreef in dit hele fijne stuk:

When I asked ChatGPT to summarise this text, it instead shortened the text. And there is a fundamental difference between the two. To summarise, you need to understand what the paper is saying. To shorten text, not so much. To truly summarise, you need to be able to detect that from 40 sentences, 35 are leading up to the 36th, 4 follow it with some additional remarks, but it is that 36th that is essential for the summary and that without that 36th, the content is lost.

[[2]]: Helaas is het einde van het stuk vrij droevig, ze noemt de tijd dat ze op de universiteit doceerde "scarred by despair", omdat ze door bezuinigingen steeds meer les moet gaan geven en geen tijd meer heeft voor precies deze manier van lesgeven.

Schrijven over LLMs

Veruit het allerallerfijnste stuk dat ik dit jaar las over LLMs was Large Language Muddle op n+1 magazine. Het stuk neemt op heerlijke wijze opiniemakers (vanuit de comfortabele positie van "the near-extinct security and legacy prestige of a New Yorker staff job") op de hak die hun worsteling met AI breed uitmeten in de kolommen van kranten en tijdschriften. "No topic — not the genocidal war and famine in Gaza, not Trumpian authoritarianism — has magnetized bien-pensant attention this year in the way that AI has" En wat ze zeggen is volgens allemaal hetzelfde:

Ironically, these essays about the fundamental iterability of prose can read like iterations of the same piece.

Ze proberen "for the sake of inquiry" uit hoe AI werkt, en dat zijn, tegen heug en meug, toch wel onder de indruk van wat AI kan, en gaan dan snel menselijkheid prijzen. Mensen zijn hebben "inconstancy, fallibility, forgetfulness, suffering, failure — these, apparently, are the unautomatable gifts of our species."

Ai, daar voelde ik me ook wel aangesproken natuurlijk, want had ik zelf niet ook in NRC geschreven in het voorjaar dat ChatGPT het rommelig zijn niet van ons af mag pakken? Alhoewel mijn pleidooi er niet per se over ging om de rommeligheid zelf, maar om het proces dat van rommel wat moois maakt:

Het doel van [stukken] schrijven [op school] is je warrige, rommelige, slechte of maffe gedachten in een vorm te gieten en daarbij hoort niet weten wat je moet doen. Het is een essentieel onderdeel van schrijven, ik noem dat in de les vaak „zitten op je billen". Je moet zitten, blijven zitten, zitten met je ongemak, en schrijven tot je jezelf aan je schoenveters uit de put van je verwarring hebt getild.

Maar ik moet toegeven, ook ik had de menselijke tekortkomingen verheven want de AI hoeft helemaal niet op zijn robotbilletjes te zitten om glanzende teksten te produceren. Dat is geen goede aanpak, aldus dit stuk (dus mea culpa lezers):

A refusal of AI in creative work begins with a refusal of that product’s ideological packaging. [...] The way out of AI hell is not to regroup around our treasured flaws and beautiful frailties, but to launch a frontal assault. AI, not the human mind, is the weak, narrow, crude machine.

Ik zou nog veel meer kunnen citeren maar je kan ook zelf het hele stuk lezen, want het is een schitterend pleidooi voor menselijkheid. Leer niet alleen de gruwelijke AI slop te herkennen die heel Linkedin overspoeld heeft ("[the] plywood prose, and the shoddiness of its substance") maar waardeer ook vooral echt werk "the charm, surprise, and strangeness of the real thing".

Dit is misschien dan ook de bonustip, maar ook echt de makkelijkste als je meer wilt schrijven: lees, lees, lees en lees echte goede dingen. Stop met scrollen, en neem een abonnement op écht goede menselijke content, op magazines, op nieuwsbrieven, op nieuwe platforms zoals Follow the money, Defector (een soort reboot van Deadspin) of 404 media.

En blijf wantrouwen wie zegt dat we AI echt moeten omarmen, of dat nu een eindeloze stroom opiniemakers is, of AInfluencers die er een fijn boterhammetje verdienen, of een oud-hoofdredacteur van NRC in diezelfde krant die zegt dat alleen onderzoeksjournalistiek nog waarde heeft in tijden van AI, terwijl ze net zo de mist in zijn gegaan met een onderzoek. Smul van n+1 en maak met dat soort stukken lekker de haard aan; het vriest tenslotte weer buiten.

n+1 magazine is sowieso een favoriete leesplek, voor $36 lees je alles online en dat zijn twee of drie edities per jaar, dus heel behapbaar! Ik schreef in week 9 al over het stuk Casual Viewing dat mij er eindelijk toe aanzette om Netflix op te zeggen, en over An age of hyperabundance dat ik als huiswerk opgeef aan mijn AI-studenten.

Geniet van je boterham en maak er wat moois van in 2026!

English

Happy New Year! This week, instead of our regular newsletter, we have a special about writing. Writing, as you may have guessed, is something I love to do! Writing is a way, perhaps the best way, to change the world. What is written remains. You can reread it, refer to it, quote it, reuse it, and remix it.

I love podcasts, but it's really a lot harder to quote and refer to spoken text on closed platforms.

So it's a shame that people are writing less because then they think less for themselves. I said this about music (nicely noted by Robert van Gijssel in the Volkskrant), but it also applies to writing. AI is turning people from creators into consumers [[11]] (Dutch) :

New technologies such as AI are turning creative minds, the brilliant musicians of yesteryear, into consumers in a new era. They are seduced by the machine: give me three ideas, and I'll choose the best one. Human creativity, and thus the motivation to come up with something new, surprising, and valuable, will slowly disappear.

Give ChatGPT a prompt and you'll get a selection of roughly the same things, as Rachele Dini so beautifully described in the LA Review of Books about writing meta-fiction with ChatGPT:

[T]he pieces also enlist a remarkably narrow range of vocabulary, reuse entire phrases and expressions clumsily and in ways that defy logic

You can request 10, or 100, or a thousand, but you will never be the author yourself. So it is sad that so many writers, artists, scientists—people we expect to have a critical eye and weigh every word—suffer from the "ongevirus" , my (very hard to translate into English) neologism that was even examined by the Institute for the Dutch Language.

[[11]]: And I'm talking about consumers of the output, not even real advertisements.

Question from a reader: How do you write so much?

One of the reader questions I've heard a lot this year is: how do you do it, write so much, alongside other things you do, such as teaching and research? Part of the answer to that question is the same as the answer to the question, why do you have blue eyes? That's just how I was born. When I read something, thoughts bubble up inside me; it's always been that way. With the newsletter, I've finally found a place and a form to share them.

As I wrote in week 21 in a wonderful interview with psychiatrist Forugh Karimi:

I read something, something beautiful, something irritating, something loving or hateful, and thoughts bubble up inside me and they have to come out. Through my mouth or through my fingers, otherwise they keep wandering around in my head.

Anyway, I assume that underlying this question is also the desire to get some concrete tips, so let's do a few!

Tip 1: Exercise
I go running almost every morning, and when I don't run, it takes me half an hour to cycle to school. And I usually haven't even left the street yet when I've already found something to think about; it's not uncommon for me to come home and, as soon as I've showered and had breakfast, write down the first lines of what I've been thinking. While writing, I always refine things a lot, but I never come up with anything on the computer; the ideas always come when I'm outside. The advantage of this tip is that if you don't have any brilliant ideas, which happens to me regularly, or if I think of something and it turns out to be bad, or if I just can't think of anything, you can listen to podcasts or books, and being outside is healthy! (Even if it's "urban nature" like a park, as they researched in Leiden.) So it's a win-win-win.

The disadvantage is that you can become addicted to running and then want to run marathons, which is demonstrably bad for you, as over time your body will also start to use the fat layer of your brain for energy. So do stick with a 10k!

Tip 2: Slow notes
One of the unexpectedly enjoyable books I read this year is The Notebook by Roland Allen. As the subtitle suggests, it is a book about the history of thinking on paper, which is immeasurably richer than you might think. The book is full of amazing stories about how people used to collect knowledge in a so-called zibaldone, a notebook in which they copied texts from other books and added comments.

It's a way of really appreciating a text, when you take the trouble to copy sentences from it, and this practice really got me thinking.

I read most of my books on my e-book reader, and in the past, when I still had a Kindle, I often marked passages that I liked. These were then sent to the cloud and then to my ReadWise app and also to Goodreads, where they just sat there, doing nothing. As JA Westenberg (another discovery from 2025) wrote when throwing away seven years of notes:

But over time, my second brain became a mausoleum. A dusty collection of old selves, old interests, old compulsions, piled on top of each other like geological strata.

What good are so many notes if you never look at them again? Very, very occasionally, I look up a quote in those notes, but in those cases, I could have found the exact wording with Google because I remembered the essence of the quote.

The ease with which you can mark something seems like an advantage, but it's a disadvantage because you don't really let the quote sink in.

Now that I have a Kobo Clara with a small stylus, I take notes 'the zibaldone way'. That requires switching from the reading book to the digital notepad, sometimes two or three times because I haven't read the quote carefully yet. Slowly, but with full attention to the text. And because of the long history of zibaldoni, it feels like I'm part of a centuries-old tradition. This makes reading a real pilgrimage, to use the words of Cat Hicks, which I wrote about in week 12 and again in week 22 in the context of summarizing (both in Dutch).

Details matter; they make you look at a text differently. I almost felt jealous of this piece about the practice of close reading in Boston Review, something that, as a computer scientist, I unfortunately never learned [[1]] :

Okay, I would respond, but now point to a detail, one that’s really on the page and small enough to fit under your finger. I sat, and smiled a little, and waited with the conviction that I wouldn't be disappointed. And then, reliably, every time, a transformation that seemed like magic. It took a few weeks, sometimes, and it always took courage—from them more than me, but from me too—and then, one student and then another and then everyone, would point to the page in front of them.

"We become readers through the interpretative frameworks we encounter.", Rachele Dini also wrote in the above-mentioned piece from LA Review of Books. If you read carefully, you start to think about reading differently too [[12]].

Reading in this way is the opposite of reading a text using AI, which is faster but pays less attention to detail. As Gerben Wierda wrote in this excellent piece:

When I asked ChatGPT to summarise this text, it instead shortened the text. And there is a fundamental difference between the two. To summarise, you need to understand what the paper is saying. To shorten text, not so much. To truly summarize, you need to be able to detect that out of 40 sentences, 35 lead up to the 36th, 4 follow it with some additional remarks, but it is that 36th that is essential for the summary and that without that 36th, the content is lost.

[[12]]: Unfortunately, the end of the piece is rather sad; she refers to her time teaching at university as "scarred by despair", because budget cuts mean she has to teach more and more and no longer has time for this particular way of teaching.

Writing about LLMs

By far the finest piece I read this year about LLMs was Large Language Muddle in n+1 magazine. The piece delightfully pokes fun (from the comfortable position of "the near-extinct security and legacy prestige of a New Yorker staff job") at opinion makers who widely publicize their struggles with AI in the columns of newspapers and magazines. "No topic — not the genocidal war and famine in Gaza, not Trumpian authoritarianism — has magnetized bien-pensant attention this year in the way that AI has" And what they all say is the same:

Ironically, these essays about the fundamental iterability of prose can read like iterations of the same piece.

They try to figure out how AI works "for the sake of inquiry," and, despite themselves, are impressed by what AI can do, and then quickly praise humanity. Humans have "inconstancy, fallibility, forgetfulness, suffering, failure—these, apparently, are the unautomatable gifts of our species."

Of course, I felt addressed by this, because hadn't I myself written in NRC in the spring that ChatGPT should not take away our messiness (in Dutch) Although my plea was not necessarily about messiness itself, but about the process that turns messiness into something beautiful:

The purpose of writing at school is to give shape to your confused, messy, bad, or crazy thoughts, and that includes not knowing what to do. It's an essential part of writing, which I often refer to in class as "sitting on your butt." You have to sit, stay seated, sit with your discomfort, and write until you've pulled yourself out of the pit of confusion by your shoelaces.

But I have to admit, I too had elevated human shortcomings because AI doesn't have to sit on its robot butt to produce brilliant texts. That's not a good approach, according to this piece (so mea culpa, readers):

A refusal of AI in creative work begins with a refusal of that product's ideological packaging. [...] The way out of AI hell is not to regroup around our treasured flaws and beautiful frailties, but to launch a frontal assault. AI, not the human mind, is the weak, narrow, crude machine.

I could quote much more, but you can also read the entire piece yourself, because it is a brilliant plea for humanity. Don't just learn to recognize the horrible AI slop that has flooded LinkedIn ("[the] plywood prose, and the shoddiness of its substance"), but also appreciate real work "the charm, surprise, and strangeness of the real thing."

This may be the bonus tip, but it's also the easiest if you want to write more: read, read, read, and read really good stuff. Stop scrolling and subscribe to really good human content, magazines, newsletters, new platforms such as Follow the money (Dutch), Defector (a kind of reboot of Deadspin) or 404 media.

And don't stop distrusting anyone who says we really should embrace AI, whether it's an endless stream of opinion makers, AI-influencers who earn a nice buck from it, or a former editor-in-chief of NRC (Dutch) in that same newspaper who says that only investigative journalism still has value in the age of AI. Enjoy n+1 and use that kind of articles to light the fireplace, because it's freezing outside again.

n+1 magazine really has become a favorite. For $36, you can read everything online, and that's two or three editions per year, so very manageable! In week 9, I already wrote about the article Casual Viewing that finally prompted me to cancel Netflix, and about An age of hyperabundance, which I assign as homework to my AI students.

Enjoy your sandwich and make 2026 count!